بررسی اثر روش‌های مختلف خشک کردن بر فعالیت آنتی‌اکسیدانی، فیتوشیمیایی و ترکیبات موثره اسانس گیاه دارویی Origanum vulgare L. Subsp. gracile

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی

2 گروه خاک شناسی- دانشکده کشاورزی - دانشگاه ارومیه

چکیده

خشک کردن رایج­ترین روش­ نگهداری از گیاهان دارویی و معطر و حفاظت از ترکیبات بیوشیمیایی آنها است. آنتی‌اکسیدان‌ها ترکیباتی هستند که از بدن در برابر خسارات ناشی از رادیکال­های آزاد محافظت می­کنند. به‌منظور بررسی اثر روش‌های مختلف خشک کردن بر فعالیت آنتی­اکسیدانی و فیتوشیمیایی اسانس سرشاخه­های گلدار مرزنجوش در مرحله 50 درصد گلدهی، آزمایشی بر پایه طرح بلوک­های کامل تصادفی با چهار تیمار و سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه ارومیه (ارتفاع 1365 متر از سطح دریا) در سال 1396 اجرا شد. اندام هوایی گیاه با استفاده از چهار نوع روش خشک کردن از جمله، دمای اتاق (20-23 درجه سانتی‌گراد)، هوای آزاد (نور مستقیم خورشید)، هوای آزاد (سایه) و دمای آون (40 درجه سانتی‌گراد) خشک شدند. اسانس­گیری به روش تقطیر با آب (طرح کلونجر) انجام گرفت. اجزاء اسانس با استفاده از دستگاه­ کروماتوگرافی گازی مورد شناسایی قرار گرفت. میزان فنل فلاونوئید کل، فعالیت آنتی‌اکسیدانی (DPPH)، فعالیت جمع‌کنندگی رادیکال سوپراکسید و فعالیت جمع­کنندگی رادیکال نیتریک اکسید به ترتیب با استفاده از معرف فولین سیوکالتو، کلرید آلومینیوم، 2و2 دی­فنیل-1- پیکریل هیدرازیل، بافر  Tris-HCLو واکنش Illosvoy Griess اندازه­گیری شدند. نتایج نشان داد تفاوت معنی­داری بین روش­های مختلف خشک کردن وجود دارد. بیشترین مقدار اسانس، محتوای فنل کل، فلاونوئید کل، فعالیت جمع­کنندگی رادیکال DPPH و فعالیت جمع­کنندگی رادیکال سوپراکسید در روش خشک کردن در سایه مشاهده شد. با این حال کارواکرول و تیمول به‌عنوان ترکیبات اصلی اسانس دارای بیشترین مقدار در شرایط خشک کردن در هوای آزاد تحت نور مستقیم آفتاب بودند. بیشترین مقدار ترکیباتی نظیر بتا-مرسین، آلفا-ترپینن، گاما-ترپینن و ام-سیمول که بعد از کارواکرول و تیمول دارای بالاترین مقادیر بودند در روش خشک کردن در سایه بدست آمدند. می­توان نتیجه گرفت ترکیبات اسانس و فعالیت آنتی اکسیدانی مرزنجوش به شدت تحت تاثیر روش خشک کردن قرار می­گیرد و در بین روش‌های خشک کردن، خشک کردن در سایه بهترین روش برای گیاه مرزنجوش بود تا ترکیب شیمیایی اش را حفظ کند.

کلیدواژه‌ها


 

 

فصلنامه اکوفیتوشیمی گیاهان دارویی، شماره پیاپی 27، سال هفتم، شماره 3، پاییز 1398

 


بررسی اثر روش­های مختلف خشک کردن بر فعالیت آنتی‌اکسیدانی، فیتوشیمیایی

و ترکیبات موثره اسانس گیاه دارویی Origanum vulgare L. Subsp. gracile

 

امیر رحیمی1، الهام فرخی2*

1استادیار، گروه زراعت، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ارومیه، ایران

2کارشناس‌ارشد، گروه علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ارومیه، ایران

 

تاریخ دریافت: 27/11/1397   تاریخ پذیرش: 02/06/1398

 

چکیده

خشک کردن رایج­ترین روش­ نگهداری از گیاهان دارویی و معطر و حفاظت از ترکیبات بیوشیمیایی آنها است. آنتی‌اکسیدان‌ها ترکیباتی هستند که از بدن در برابر خسارات ناشی از رادیکال­های آزاد محافظت می­کنند. به‌منظور بررسی اثر روش‌های مختلف خشک کردن بر فعالیت آنتی­اکسیدانی و فیتوشیمیایی اسانس سرشاخه­های گلدار مرزنجوش در مرحله 50 درصد گلدهی، آزمایشی بر پایه طرح بلوک­های کامل تصادفی با چهار تیمار و سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه ارومیه (ارتفاع 1365 متر از سطح دریا) در سال 1396 اجرا شد. اندام هوایی گیاه با استفاده از چهار نوع روش خشک کردن از جمله، دمای اتاق (20-23 درجه سانتی‌گراد)، هوای آزاد (نور مستقیم خورشید)، هوای آزاد (سایه) و دمای آون (40 درجه سانتی‌گراد) خشک شدند. اسانس­گیری به روش تقطیر با آب (طرح کلونجر) انجام گرفت. اجزاء اسانس با استفاده از دستگاه­ کروماتوگرافی گازی مورد شناسایی قرار گرفت. میزان فنل فلاونوئید کل، فعالیت آنتی‌اکسیدانی (DPPH)، فعالیت جمع‌کنندگی رادیکال سوپراکسید و فعالیت جمع­کنندگی رادیکال نیتریک اکسید به ترتیب با استفاده از معرف فولین سیوکالتو، کلرید آلومینیوم، 2و2 دی­فنیل-1- پیکریل هیدرازیل، بافر  Tris-HCLو واکنش Illosvoy Griess اندازه­گیری شدند. نتایج نشان داد تفاوت معنی­داری بین روش­های مختلف خشک کردن وجود دارد. بیشترین مقدار اسانس، محتوای فنل کل، فلاونوئید کل، فعالیت جمع­کنندگی رادیکال DPPH و فعالیت جمع­کنندگی رادیکال سوپراکسید در روش خشک کردن در سایه مشاهده شد. با این حال کارواکرول و تیمول به‌عنوان ترکیبات اصلی اسانس دارای بیشترین مقدار در شرایط خشک کردن در هوای آزاد تحت نور مستقیم آفتاب بودند. بیشترین مقدار ترکیباتی نظیر بتا-مرسین، آلفا-ترپینن، گاما-ترپینن و ام-سیمول که بعد از کارواکرول و تیمول دارای بالاترین مقادیر بودند در روش خشک کردن در سایه بدست آمدند. می­توان نتیجه گرفت ترکیبات اسانس و فعالیت آنتی اکسیدانی مرزنجوش به شدت تحت تاثیر روش خشک کردن قرار می­گیرد و در بین روش‌های خشک کردن، خشک کردن در سایه بهترین روش برای گیاه مرزنجوش بود تا ترکیب شیمیایی اش را حفظ کند.

 

واژه‌های‌ کلیدی: آنتی‌اکسیدان، اسانس، روش خشک کردن، کارواکرول، مرزنجوش [1]

 

 

 

 

 


مقدمه    

گیاه دارویی مرزنجوش بخارایی با نام علمی (Origanum vulgare L. Subsp. gracile) متعلق به خانواده نعناعیان بوده و دارای ارتفاع 30-50 سانتی‌متر،گل­های سفید یا بنفش و برگ­های متقابل نوک تیز و دندانه­ای است (Jennifer Ragi et al., 2011). بیشترین پراکنش گونه­های مختلف مرزنجوش در منطقه مدیترانه، ایران و توران می­باشد (Sozmen et al., 2012). از گونه­های گیاهی مختلف مرزنجوش در صنایع غذایی، آرایشی و عطرسازی استفاده می‌شود (Mozafarian, 2012). تحقیقات نشان داده است که مرزنجوش دارای خواص آنتی­اکسیدانی، ضدقارچی ضدباکتریایی و ضد میکروبی می­باشد (Hashemi et al., 2016). این گیاه به‌صورت سنتی برای درمان سرماخوردگی، گلو درد، سوء هاضمه و اختلالات گوارشی به کار می­رود (Yin et al., 2012). در بین گونه­های مختلف مرزنجوش، زیر گونه gracile از لحاظ اسانس غنی­تر هستند (Morshedloo et al., 2017). ترکیبات عمده تشکیل­دهنده مرزنجوش شامل کارواکرول، کارواکرول متیل­اتر، گلما-ترپینن و
پ-سیمن(Morshedloo et al., 2017) ، کاریوفیلن، پاراسیمن، لینالول و زرانین استات می­باشد که میزان این ترکیبات در گونه­های مختلف متفاوت می­باشد (Kilic and Ozdemir, 2016). خشک کردن یکی از روش­هایی است که از رشد میکروب­ها و بروز تغییرات بیوشیمیایی خاص در گیاه جلوگیری کرده و بر ویژگی­های ظاهری و آروماتیکی گیاه تاثیر می‌گذارد (Chong and Lim, 2012; Rabeta and Lai, 2013). روش­های مختلفی برای خشک کردن گیاهان وجود دارد که از جمله آنها می­توان به (خشک کردن با امواج ماکروویو، خشک کردن انجمادی، خشک کردن با هوای داغ، نورخورشید، سایه و خشک کردن در آون) اشاره کرد که هر یک دارای مزایا و معایبی هستند (Hassanpouraghdam et al., 2010). روش‌های مختلف خشک کردن می‌تواند فعالیت آنتی‌اکسیدانی گیاه را تغییر دهد (Sultana et al., 2007). در انتخاب نوع خشک کردن گیاهان دارویی باید به نوع اندام مورد استفاده و نوع مواد موثره توجه کرد و روش مناسبی را مورد استفاده قرار داد (Omidbaigi, 2005). روش خشک کردن طبیعی (سایه و آفتاب) به‌دلیل برخورداری از هزینه کمتر هنوز هم در بسیاری از مناطق به طور گسترده­ای مورد استفاده قرار می­گیرد. خرم­دل و همکاران (Khorramdel et al., 2013)، گزارش کردند که بالاترین درصد اسانس آویشن، بابونه، بادرنجبویه، ترخون و نعنا فلفلی در روش خشک کردن در سایه به‌ترتیب برابر با 7/0، 9/0، 9/2، 9/2 و 3/3 درصد بدست آمد و افزایش درجه آون از 30 به 60 درجه سانتی‌گراد باعث کاهش درصد و اجزای اسانس این گیاهان شد. همچینین آنها گزارش کردند بالاترین محتوای تیمول در آویشن، کامازولن در بابونه، سیترونلل در بادرنجبویه، استراگول در ترخون و منتول در نعناع فلفلی به‌ترتیب 2/54، 6/7، 5/53، 8/69 و 1/67 درصد در روش خشک کردن در سایه بدست آمد.

مصرف آنتی­اکسیدان­ها باعث کاهش خطر ابتلا به بیماری سرطان و آلزایمر می­گردد. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی بسیاری در گیاهان وجود دارند که از جمله آنها می­توان به ترکیبات فنلی،­ فلاونوئیدها­، کاروتنوئیدها و بنزوئیک اسید اشاره کرد (Lindsay and Astley, 2002). ترکیبات فنلی یکی از گسترده‌ترین گروه­های فیتوشیمیایی موجودند که دارای اهمیت مورفولوژیکی و فیزیولوژیکی زیادی در گیاهان هستند که ویژگی آنتی­اکسیدانی آنها ناشی از قدرت احیا کنندگی و ساختار شیمیایی آنها است که باعث خنثی کردن رادیکال­های آزاد و جلوگیری از اکسیداسیون لیپیدها می‌شود (Ahmadi et al., 2007). فلاوونوئیدها ترکیبات زیست فعالی هستند که حدود 60 درصد از ترکیبات پلی فنلی موجود در گیاهان را شامل شده و به وفور در میوه­ها، سبزی­ها، دانه­ها و مغزها یافت می­شوند (Shahbazi et al., 2013). آنیون سوپراکسید یک فرم کاهش یافته از اکسیژن مولکولی است و یک رادیکال آزاد تشکیل شده از سیستم­های حمل و نقل الکترونی میتوکندری محسوب می­شود. برخی از الکترون­ها که از واکنش زنجیره­ای میتوکندری عبور می­کنند، به‌طور مستقیم با اکسیژن واکنش می­دهند و آنیون سوپراکسید را تشکیل می‌دهند (Howes, 2006). NO به‌عنوان یک مولکول پیام رسان کلیدی در واکنش گیاه به تنش­های زنده و غیر زنده، به‌عنوان واسطه و انتقال پیام در عمل تنظیم کننده­های رشد گیاهی شرکت می­کند (Xiong et al., 2012). مطالعات نشان می­دهد که NO برخی اثرات محافظتی برای گیاهان تحت تنش خشکی ایجاد می‌کند که مرتبط با سیستم دفاع آنتی­اکسیدانی می­باشد (Arasimowicz and Floryszak, 2007). روش DPPH یکی از قدیمی­ترین روش­های اندازه­گیری فعالیت آنتی­اکسیدانی است که بر اساس واکنش رادیکال آزاد DPPH با ترکیبات دهنده هیدروژن مانند فنل­ها می­باشد.

هدف از این تحقیق بررسی تاثیر نحوه خشک کردن گیاه دارویی مرزنجوش بخارایی برکمیت و کیفیت اسانس، ترکیبات و فعالیت آنتی­اکسیدانی مرزنجوش و انتخاب بهترین روش خشک کردن برای حصول بالاترین میزان اسانس، کیفیت بالای گیاه و کاهش هزینه­ها می­باشد.

 

مواد و روش‌ها

این تحقیق به‌منظور بررسی اثر روش­های مختلف
خشک کردن بر فعالیت آنتی­اکسیدانی و فیتوشیمیایی گیاه دارویی مرزنجوش بخارایی بر پایه طرح بلوک‌های کامل تصادهی با سه تکرار و چهار تیمار در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه ارومیه در سال 1396 انجام گرفت. اندام هوایی گیاهان مرزنجوش (با شماره هرباریومی 9601 خریداری شده از مرکز تحقیقات کشاورزی هرباریوم گیاهی استان آذربایجان غربی) در مرحله 50 درصد گلدهی از گیاهان سه ساله موجود در مزرعه زراعی دانشگاه ارومیه با مختصات (37 درجه و 39 دقیقه عرض شمالی و 44 درجه و 58 دقیقه طول شرقی و ارتفاع 1365 متر از سطح دریا) جمع­آوری شده و بعد از شست­و­شو با آب مقطر، برگ­های گیاه به چهار روش مختلف (در دمای 20-23 درجه سانتی‌گراد در اتاق، در سایه، زیر نور مستقیم خورشید و در دمای 40 درجه در آون) خشک گردیدند. به‌منظور اسانس‌گیری، 50 گرم گیاه پودر برگ خشک شده مرزنجوش به روش تقیر با آب و با دستگاه کلونجر به‌مدت 3 ساعت اسانس گیری شد (European Pharmacopoeia, 1997). برای عصاره‌گیری به‌منظور اندازه­گیری آنتی­اکسیدان­ها در گیاه، مقدار 2 گرم از برگ­های خشک گیاه با 25 میلی‌لیتر محلول متانول مطلق بر روی تکان­دهنده مغناطیسی به‌مدت 3 ساعت عصاره­گیری شد و سپس محلول حاصل با کاغذ صافی واتمن شماره یک صاف گردید (Wijeratne et al., 2006).

تعیین محتوای فنل کل: 1 میلی­لیتر از معرف Folin-Ciocalteu (که به نسبت 1:10 رقیق شده بود) به 50 میکرولیتر از عصاره گیاهی افزوده شد. سپس محلول حاصل با 1 میلی­لیتر کربنات سدیم (10%) مخلوط شده و به‌مدت 60 دقیقه در دمای اتاق و تاریکی انکوبه گردید. در نهایت جذب محلول با استفاده از اسپکتروفتومتر در 750 نانومتر اندازه­گیری شد (Oki
et al., 2002). محتوای فنل کل برحسب میلی­گرم اکی والان­های گالیک اسید در 100 گرم عصاره با استفاده از منحنی استاندارد گالیک اسید بیان گردید.

تعیین محتوای فلاونوئید: 50 میکرولیتر عصاره با 1 میلی­لیتر آب مقطر مخلوط گردید و سپس 075/0 میلی­لیتر نیتریت سدیم (5%) به آن اضافه شد و بعد از 5 دقیقه 15/0 میلی­لیتر محلول AlCl3 (10%) اضافه شد و پس از گذشت 6 دقیقه 5/0 میلی­لیتر NaOH (1مولار) اضافه گردید و حجم نهایی محلول با آب مقطر به 3 میلی­لیتر رسانده شد. و شدت رنگ صورتی پدیدار شده در محلول در طول موج 510 نانومتر توسط اسپکتروفوتومتر قرائت شد (Zhishen et al., 1999). محتوای فلاونوئیدی کل بر حسب میلی­گرم اکی والان­های کوئرستین موجود در 100 گرم عصاره با استفاده از منحنی استاندارد کوئرستین بیان گردید.

سنجش درصد جمع آوری رادیکال DPPH: میزان جمع­کنندگی رادیکال پایدار DPPH (2،2- دی فنیل 1- پیکریل هیدرازیل) طبق روش بوریتس و بوکر (Burits and Bucar., 2000) با کمی تغییر تعیین گردید.40 میکرولیتر از عصاره با 2 میلی­لیتر محلول متانولی DPPH (004/0%) مخلوط شد. جذب مخلوط بعد از 30 دقیقه­ انکوباسیون (در دمای اتاق و تاریکی) در طول موج 517 نانومتر قرائت شد.

= (1-Asample /Ablank) ×100 درصد مها رادیکال DPPH

Asampleجذب عصاره در t = 60 min وblank A جذب شاهد در t = 0 min است.

تعیین درصد جمع­آوری رادیکال سوپراکسید: لوله آزمایش حاوی 9 میلی­لیتر از محلول بافر تریس اسیدکلریدریک (2/8 pH=50 میلی­مول بر لیتر) به‌مدت 20 دقیقه در بن ماری در دمای 25 درجه سانتی‌گراد انکوبه گردید.40 میکرولیتر از محلول پیروگالول که قبلاً در 25 درجه سانتی‌گراد انکوبه شده بود، با استفاده از یک سرنگ میکرولیتری به قسمت بالایی لوله آزمایش تزریق شده و مخلوط شد. مخلوط برای 3 دقیقه در دمای 25 درجه سانتی‌گراد انکوبه گردید و سپس بلافاصله 1 قطره اسید آسکوربیک (035/0%) برای پایان واکنش به داخل مخلوط چکانده شد. جذب مخلوط در 420 نانومتر به‌عنوان Aₒ پس از 5 دقیقه ثبت شد، و این Aₒ سرعت اتواکسیداسیون پیروگالول را نشان می‌دهد. سرعت اتواکسیداسیون A1 از همان روش بالا گرفته شد فقط به بافر تریس میزان مشخصی از عصاره (10 میکرولیتر) افزوده شد
(Ling et al., 1995). همزمان یک بلانک کنترل از مواد واکنشی به‌عنوان A2در نظر گرفته شد. درصد جمع‌آوری رادیکال با استفاده از فرمول زیر محاسبه گردید:

درصد جمع آوری رادیکال های سوپر اکسید = A0 – )  A1 – A2 ) ×100 / A0

تعیین درصد جمع آوری رادیکال نیتریک اکسید: مهار رادیکال نیتریک اکسید با استفاده از واکنشIllosvoy  Griess محاسبه گردید (Garrat, 1964). در این روش عامل واکنشی Griess Illosvoy با استفاده از جایگزینی نفتیل اتیلن دی آمین دی هیدروکلراید (1/0 درصد حجم/ وزن ) به جای 1- نفتیل آمین (5 درصد) اصلاح شد. 3 میلی­لیتر محلول واکنشی حاوی 2 میلی­لیتر سدیم نیترو پروسید (10 میلی‌مولار )، 5/0 میلی­لیتر بافر فسفات سالین و 40 میکرو­لیتر عصاره گیاهی به‌مدت 150 دقیقه در دمای 25 درجه سانتی‌گراد انکوبه شد. پس از انکوباسیون، 5/0 میلی­لیتر از محلول حاصل با 1 میلی­لیتر اسید سولفانیلیک (33/0 درصد در اسید استیک گلاسیال 10 درصد) مخلوط شده و به‌مدت 5 دقیقه برای تکمیل دآزوتیزاسیون ثابت گذاشته شد. سپس 1 میلی‌لیتر نفتیل اتیلن دی آمین دی هیدروکلراید به مخلوط اضافه گردید و اجازه داده شد مخلوط به مدت 30 دقیقه در دمای 25 درجه سانتی‌گراد ثابت بماند. یک رنگ صورتی منتشر در زمینه روشن پدیدار گردید. جذب این محلول در 540 نانومتر در مقابل یک بلانک خوانده شد. درصد جمع آوری رادیکال نیتریک اکسید با استفاده فرمول زیر محاسبه گردید:

100 /A sample × (A blank – A sample ) = درصد جمع‌آوری رادیکال های­ نیتریک اکسید

به‌منظور شناسایی ترکیبات تشکیل دهنده اسانس مرزنجوش از دستگاه GC/mass و GC استفاده شد. بعد از بدست آمدن برنامه زمانی مناسب برای جداسازی ترکیبات اسانس، اسانس به دستگاه گاز کروماتوگرافی متصل به طیف سنج جرمی با مشخصات زیر تزریق شد. دستگاه کروماتوگرافی گازیAgilent 6990N  ساخت آمریکا و نرم‌افزار HP Chemstation در محیط ویندوز و اینجکتور با مد  split / splitless و ستون مویین  HP-5 MSبا طول 30 متر و قطر داخلی 25/0 میلی­متر و ضخامت 25/0 میکرومتر. دمای اولیه آون در 60 درجه سانتی‌گراد به مدت سه دقیقه نگه داشته شده و بعد با سرعت 3 درجه سانتی‌گراد بر دقیقه تا 250 درجه سانتی‌گراد افزایش یافت و 5 دقیقه در همان دما ­ماند. از گاز
نیتروژن به‌عنوان گاز حامل استفاده گردید. سرعت جریان گاز حامل یک میلی لیتر بر دقیقه و روش یونیزاسیون (EI) 70 الکترون ولت بود. دریچه تزریق در مدSplit  با نسبت 50:1 بود. به‌منظور شناسایی درصد ترکیبات از یونیزاسیون شعله (FID، 260 درجه سانتی‌گراد) استفاده شد (Abdellatif et al., 2014; Basta et al., 2005).

تجزیه و تحلیل آماری داده­ها با استفاده از نرم‌افزار CoStat، مقایسه میانگین­ها بر اساس آزمون چند دامنه­ای دانکن در سطح احتمال 5 درصد بر اساس طرح بلوک کامل تصادفی و در سه تکرار انجام گرفت.

 

نتایج

نتایج تجزیه واریانس نشان داد تاثیر روش­های مختلف خشک کردن بر میزان فنل کل، درصد جمع­آوری رادیکال DPPH، درصد جمع­کنندگی رادیکال سوپراکسید و رادیکال نیتریک ­اکسید و همچنین درصد اسانس مرزنجوش در سطح احتمال 1/0 درصد و بر میزان فلاونوئید کل در سطح احتمال 1 درصد معنی‌دار بود (جدول 1).

 

 

جدول 1: تجزیه واریانس اثر روش­های مختلف خشک کردن بر محتوای فنل و فلاونوئید کل، رادیکال سوپر اکسید، رادیکال نیتریک اکسید، فعالیت آنتی اکسیدانی و درصد اسانس گیاه دارویی مرزنجوش  بخارایی

میانگین مربعات

 

منبع تغییرات

درجه آزادی

فنل کل (میلی­گرم گالیک اسید در 100 گرم)

فلاونوئید کل (میلی‌گرم کوئرستین در 100 گرم)

مهار

رادیکال آزاد

(DPPH) (%)

مهار رادیکال سوپراکسید (%)

مهار رادیکال نیتریک اکسید (%)

درصد اسانس (%)

بلوک (تکرار)

2

ns 22/0

ns00003/0

ns9/1

ns69/0

ns32/0

ns004/0

خشک کردن

3

***3/182

**005/0

***104

***8/17

***01/9

***85/0

خطا

6

24/2

0003/0

5/2

66/0

38/0

002/0

ضریب‌تغییرات(%)

-

8/3

2/4

1/3

3/7

5/7

24/2

ns، *،** و *** به‌ترتیب غیر معنی‌دار و معنی‌دار در سطح احتمال 5%، 1% و 1/0 درصد

 

 

بیشترین میزان فنل و فلاونوئید کل گیاه در روش خشک کردن در سایه بدست آمد و با روش خشک کردن در دمای اتاق و آون تفاوت معنی­داری نشان نداد و کمترین مقدار فنل و فلاونوئید کل در روش خشک کردن در زیر نور مستقیم  آفتاب مشاهده شد (جدول 2). بیشترین فعالیت آنتی­اکسیدانی (DPPH) و فعالیت جمع­کنندگی رادیکال سوپراکسید در برگ­های گیاه مرزنجوش بخارایی در روش خشک کردن در سایه مشاهده شد. در مورد رادیکال سوپراکسید در سایر روش­های خشک کردن اختلاف معنی­داری وجود نداشت. کمترین فعالیت آنتی­اکسیدانی (DPPH) گیاه در روش خشک کردن در آون مشاهده شد. بیشترین و کمترین فعالیت جمع­کنندگی رادیکال نیتریک‌اکسید به ترتیب در روش خشک کردن در دمای اتاق و دمای 40 درجه سانتی‌گراد آون مشاهده شد. بالاترین میزان درصد اسانس در روش­ خشک کردن در سایه بدست آمد (جدول 2).

 

 

جدول 2: میانگین داده­های اثر روش­های مختلف خشک کردن بر محتوای فنل و فلاونوئید کل، رادیکال سوپر اکسید، رادیکال نیتریک اکسید، فعالیت آنتی اکسیدانی و درصد اسانس گیاه دارویی مرزنجوش بخارایی

روش خشک کردن

فنل کل (میلی‌گرم گالیک اسید در100گرم)

فلاونوئید کل (میلی‌گرم کوئرستین در 100 گرم)

مهار رادیکال آزاد (DPPH)  (%)

مهار رادیکال سوپراکسید (%)

مهار رادیکال نیتریک اکسید (%)

درصد اسانس (%)

دمای اتاق (20-23درجه)

a 5/42

a43/0

a 1/52

b 6/9

a86/9

c 09/2

هوای آزاد (نور آفتاب)

b3/27

b 36/0

b6/43

b 7/9

bc 72/7

d 35/1

هوای آزاد (در سایه)

a 8/43

a 46/0

a 5/53

a7/14

b 55/8

a58/2

آون (40 درجه سانتی‌گراد)

a 1/42

a 42/0

b 8/41

b 3/10

c 72/5

b 34/2

در هر ستون میانگین هایی که حداقل یک حرف مشترک دارند، از لحاظ آماری (آزمون دانکن در سطح احتمال 5%) اختلاف معنی داری با هم ندارند.

 

جدول 3: ارزیابی و مقایسه کمیت و کیفیت مواد موثره  اسانس گیاه مرزنجوش در روش‌های مختلف خشک کردن

شاخص بازداری (RI)

خشک کردن در آفتاب

خشک کردن در آون

خشک کردن در دمای اتاق

خشک کردن در سایه

اجزای اسانس مرزنجوش بخارایی (%)

927

43/0

63/0

72/0

60/0

alpha.-Thujene

931

-

42/0

44/0

38/0

alpha.-Pinene

989

61/0

79/0

85/0

77/0

beta.-Myrcene

975

46/0

52/0

48/0

49/0

1 octen 3 ol

1015

97/0

26/1

43/1

21/1

alpha.-Terpinene

1022

95/4

01/6

65/7

53/5

m-Cymol

1057

96/3

13/6

38/6

79/5

gamma.-Terpinene

1066

44/0

54/0

42/0

49/0

Cis-sabinenehydrate

1174

86/0

81/0

79/0

87/0

4-Terpineol

1245

39/1

42/1

39/1

32/1

Carvacrol methyl ether

1295

66/20

46/16

05/19

31/19

Thymol

1305

18/63

57/59

54/58

17/61

Carvacrol

1425

28/1

50/1

13/1

23/1

trans-Caryophyllene

1505

32/0

53/0

34/0

37/0

beta.-Bisabolene

1587

48/0

42/0

41/0

46/0

Caryophyllene oxide

 

با توجه به نتایج تجزیه اسانس مرزنجوش که با دستگاه GC/MC انجام گرفت، مشخص شد، تیمول و کارواکرول ترکیبات اصلی گیاه دارویی مرزنجوش در روش­های مختلف خشک شده بوده و بعد از کارواکرول و تیمول، بالاترین درصد ترکیبات مربوط به ام- سیمول و گاما- ترپینن می­باشد. میزان کارواکرول به ترتیب در مرزنجوش­های خشک شده در زیر نور آفتاب (23/63 درصد)، سایه (15/61 درصد)، آون (61/59 درصد) و دمای اتاق (31/58 درصد) مشاهده شد. مقدار تیمول به‌ترتیب در گیاهان خشک شده در زیر نور آفتاب (82/20 درصد)، سایه (25/19 درصد)، دمای اتاق (33/19 درصد) و دمای 40 درجه آون (52/16 درصد) بود. بیشترین و کمترین میزان ترکیبات گاما- ترپینن، ام- سیمول، آلفا- ترپینن و بتا- مرسین به ترتیب در گیاهان خشک شده در سایه و نور آفتاب مشاهده شد. ترکیبات ترانس کاریوفیلن و کارواکرول­متیل­اتر در مرزنجوش خشک شده در دمای 40 درجه آون دارای بیشترین مقدار بودند (جدول 3).

 

 

 

شکل1: کروماتوگرام اسانس گیاه مرزنجوش بخارایی در روش خشک کردن در دمای اتاق

 

 

شکل 2: کروماتوگرام اسانس گیاه مرزنجوش بخارایی در روش خشک کردن در نور آفتاب

 

شکل 3: کروماتوگرام اسانس گیاه مرزنجوش بخارایی در روش خشک کردن در سایه

 

 

شکل4: کروماتوگرام اسانس گیاه مرزنجوش بخارایی در روش خشک کردن در آون

 


بحث

درصد اسانس و فعالیت آنتی­اکسیدانی گیاهان به ویژگی­های مختلفی از جمله ژنوتیپ، اقلیم، فصل رشد، موقعیت جغرافیایی، نوع خاک، شرایط نگهداری و نحوه خشک کردن بستگی دارد (Asekun et al., 2006).

ترکیبات و فعالیت آنتی­اکسیدانی: تحقیقــات پیشین نشان می­دهد، خشک کردن نمونه­های تازه، محتوای ترکیبات فنلی و ظرفیت آنتی­اکسیدانی را در خانواده نعناعیان افزایش داده است (Hossain et al., 2010). گزارش شده است در بین روش­های مختلف خشک کردن، خشک کردن در زیر نور خورشید تاثیر منفی بر کیفیت ظاهری و مواد موثره گیاهان دارویی دارد (Arsalan and Ozcan, 2008). در این تحقیق کمترین میزان فنل، فلاونوئید و فعالیت رادیکال DPPH در
روش خشک کردن در نور آفتاب به دست آمد که به دلیل تاثیر منفی نور خورشید بر این ترکیبات بود. در این رابطه گزارش شده است، استفاده از روش­های گرمایی در خشک کردن مانند (ماکروویو، آون و نور خورشید) سبب کاهش ترکیبات فنلی کل در برگ­های گیاه زنجبیل شده است (Chan et al., 2009). بالاترین مقدار فنل، فلاونوئید و درصد جمع کنندگی رادیکال DPPH در دارچین در نمونه خشک شده در آون با دمای 50 درجه گزارش شد (Bernard et al., 2014). خشک کردن در آون در دماهای مختلف، برای خشک کردن انواع مختلف مواد گیاهی مورد استفاده قرار می‌گیرد (Hassanpouraghdam et al., 2010). با توجه به اینکه درجه حرارت مطلوب برای خشک کردن اندام­های هوایی دارای اسانس، دمای 30 تا50 درجه سانتی‌گراد گزارش شده است (Martinov et al., 2007) بنابرین در این تحقیق از دمای 40 درجه سانتی‌گراد آون استفاده شده است. استانیساوجبیک و همکاران (Stanisavljevic et al., 2014)، بیشترین فعالیت جمع­کنندگی رادیکال DPPH در گیاه نعنا را در روش خشک کردن در دمای 45 درجه سانتی‌گراد گزارش کردند.  تان و همکاران (Tan et al., 2013) بیشترین محتوای فنل کل را در دمای 50 درجه سانتی‌گراد آون و بیشترین رادیکال DPPH را در دمای 40 درجه سانتی‌گراد آون برای گیاه کدو گزارش کردند. نتایج تحقیقات قبلی نشان داده است